Interview: Zonder moreel bezwaar zijn foto’s saai

Op 12 maart publiceerde nrc.next mijn interview met fotograaf Jan Hoek, over zijn expositie Me & My Models in fotomuseum FOAM Amsterdam.

klik voor groot

ZONDER MOREEL BEZWAAR ZIJN FOTO’S SAAI

Jan Hoek (29) fotografeert outsiders // Travestieten, junks, gehandicapten en ‘gewone’ mensen met rare wensen // In zijn expositie in fotomuseum Foam zoekt hij de ethische grenzen op

Jan Hoek, Me & My Models. Tot 20 maart is de expositie te zien in Foam Amsterdam

Zijn vingers strijken langs zijn naam, ‘Jan Hoek’. ,,Ik houd van mijn letters op de muur”, zegt de fotograaf en kunstenaar. Meteen rechts in de exporuimte van FOAM introduceren amateuristische naaktfoto’s ene Kim, een voormalige junk. De ster van deze expositie, zegt Hoek (29). Kim maakte deze foto’s zelf, omdat Hoek haar vroeg haar dagelijks leven in beeld te brengen. ,,Ze heeft alleen foto’s gemaakt waar ze naakt opstond.” Er hangen ook afdrukken van toen Kim verslaafd was. Die schoot Hoek bij hem thuis. Ondanks haar door drugs aangetaste lichaam, droomde ze van een modellencarrière. Hoek: ,,Dat kwam ook doordat ik haar had verteld dat Kim Feenstra ooit drie maanden dakloos was en nu een supermodel.”

Jan Hoek exposeert in fotomuseum FOAM in Amsterdam. De expositie Me & My Models is een vervolg op het afstudeerwerk waarmee hij afgelopen zomer de Rietveld Academie afsloot. Sleutelstuk uit de expo is de slideshow met door hem gemaakte foto’s. Een opgenomen stem vertelt waar, waarom en wie er is gefotografeerd.

Sinds 2011 fotografeert Hoek mensen aan de randen van de samenleving. Een Afrikaans meisje zonder ledematen, travestieten in een nachtclub, een ‘gewone’ man naakt met een hondenknuffel op zijn hoofd. ,,Bij het fotograferen van deze ‘outsiders’ voel ik mezelf weer wat normaler”, zegt Hoek. ,,Ze trekken me ook aan omdat het me lukt contact met ze te maken, terwijl anderen dat niet lukt.”

Onfortuinlijk naaktmodel

Hoek opereert in een lange traditie van outsidersfotografie. Vanaf begin jaren 50 begon Diane Arbus met het vastleggen van het undergroundleven in New York. Later volgden andere Amerikaanse fotografen als Nan Goldin en Jessica Dimmock, die veel werkten met naaktmodellen, drugverslaafden en anderen aan de zelfkant van de maatschappij. Groot voorbeeld voorHoek is de Oekraïense fotograaf Boris Mikhailov, die in Rusland de onderklasse fotografeerde en zijn modellen betaalde om extreme dingen te doen. De foto’s zijn meestal donker, rauw en spelen in op een moreel dilemma: is het ethisch verantwoord van de fotograaf om dit model zo neer te zetten?

Bij het bekijken van de slideshow fluistert Hoek om de andere bezoekers niet te storen. ,,Die man met die hondenknuffel op zijn hoofd heeft zich via een Marktplaats-advertentie opgegeven als model. Hij dacht dat het nuttig kon zijn voor zijn tekenstudie.” In tien foto’s zie je de man van een rustige heer op de bank veranderen in een onfortuinlijk naaktmodel. ,,Als hij dan uiteindelijk naakt met die knuffel op zijn hoofd op de bank zit, ben ik daar best wel trots op.”

Trots dus, maar kan het eigenlijk wel? Hoek: ,,Ik denk daar veel over na en heb het er met mijn vrienden over. Als ik meer redenen heb waarom het wel zou kunnen dan dat het niet zou kunnen, dan toon ik het.” In het geval van de ‘Markplaatsman’: Hoek zag plezier bij hem terug op de foto’s en hij was geestelijk gezond. ,,Een geestelijk gehandicapte zou ik nooit uit de kleren praten. Ook als hij dit zelf zou willen, zou ik het niet doen. Dat is te gemakkelijk en leidt af van wat ik echt wil laten zien.”

En dat is de schaduwzijde, die wil de fotograaf in zijn modellen naar boven halen. De ‘gekken’ die hij fotografeert blijken normale dromen te hebben. En de ‘degelijken’, zoals de Marktplaatsman, juist gekke wensen – waarvan je zou verwachten dat ze die voor zichzelf willen houden, maar toch hangen zij nu in een museum.

Sweet Crazies

Waar ligt dan de grens? Hoek zegt dat hij nog nooit een foto heeft getoond waar een model ,,expliciet op tegen was”. Alle modellen zijn uitgenodigd voor de expositie. Niemand kwam.Hoek: ,,Ik vermoed dat ze liever op een rustig moment komen kijken. En veel van mijn modellen wonen in Afrika.”

Dat zijn onder meer de ‘Sweet Crazies’, geestelijk gestoorde daklozen uit Ethiopië. Mensen van wie je niet kunt verwachten dat ze een gedegen afweging maken in wat ze wel of niet willen. ,,Ik vind niet dat we geestelijke gehandicapten anders moeten behandelen dan anderen”, zegt Hoek. ,,Dan sluit je ze uit. Bij dit project kon ik mezelf verantwoorden omdat ik wist dat ik foto’s ging maken die ikzelf respectvol vond. Ik heb ze geportretteerd als echte sterren, waardoor ze er even niet meer uitzien als dakloze gekken maar als koningen, heiligen of catwalkmodellen.” Hierdoor zijn het volgens hem geen kolonialistische foto’s – al doen de Sweet Crazies het ,,voornamelijk voor het geld”.

Veel van zijn werk is op het randje, geeft hij toe. ,,Maar ik ga niet overheen en ik bepaal de grens. Fotografie is nooit ethisch, het model heeft altijd andere verwachtingen dan de fotograaf en daarin maakt de fotograaf een afweging. Dat vergroot ik in mijn foto’s, misschien is dat waar mijn werk om gaat. Sommige modellen, die ik bijvoorbeeld om hun verloedering wilde fotograferen, wilden op de foto in ruil voor seks. Stel dat ik daaraan heb toegegeven, maakt dat het erger of is het juist goed?” Hij beantwoordt de vraag niet. ,,Na een fotosessie heb ik altijd last van een schuldgevoel. Soms lukt het me iemand op de foto te krijgen zonder morele problemen, met als gevolg een heel saaie foto.”

Adult baby

De ruimte waarin Hoek exposeert is de kleinste van het museum, maar je kunt er met gemak een uur doorbrengen. Een vier meter hoge muur is behangen met goedkoop schetspapier. Foto’s zonder lijst hangen op verschillende hoogtes; daartussen overgeschreven bladzijdes uit zijn notitieboekje. ‘Modellen om nog te fotograferen: Imitator van Jim Bakkum. Oude Chinese bejaarden. Een andere lilliputter. kinkykutje76@hotmail.com Mensen uit Almere. De adult baby.’

Hoek staat in het midden van de zaal en draait een rondje. ,,Ik vind mezelf altijd lui, maar ik héb toch veel gemaakt, zeg.” Een bezoeker loopt een smal wenteltrapje op naar de kleine entresol. ,,Daar hangt de anus van Kim”, fluistert Hoek. Hij wilde de foto niet bij de andere hangen. ,,Dan hebben de mensen het alleen dáár over.”

Er hangen, behalve foto’s als junk en de zelfgeschoten foto’s, ook echte ‘modellenfoto’s’ van ex-junk Kim. ,,Ik voelde me schuldig omdat ik dacht dat ik haar valse hoop op een modellencarrière had gegeven. Na een jaar vond ik haar weer. Ik heb haar gezegd dat ze waarschijnlijk nooit model zou worden, omdat ze daar te oud voor was, maar ik wilde haar wel die modellenervaring geven.” Hij arrangeerde een shoot met een visagist in een professionele studio. Om het te vieren ging hij met een fles champagne bij haar op bezoek. Kim was afgekickt en niet meer graatmager. ,,Ze haalde een tiet uit haar shirt en riep: kijk dan hoe vol ze nu zijn, eerst waren het theezakjes! Daarna gingen we in de kamer dansen. Er kwam een Antilliaan binnen van wie ze heel graag wilde dat hij het sieraad op zijn penis liet zien. Dat deed hij uiteindelijk. Daar zit ik dan tussen en dat vind ik enig.” De eerste keer dat hij bij haar thuis was, was het even wennen. ,,Veel mensen zien mijn modellen als gekken, maar nu ik langer met ze omga, zie ik deze gekte als een andere manier waarop je het ook kunt doen. Ik ervaar het niet meer als gek.”

Beneden in het café van FOAM zegt Hoek dat iedereen zelf mag oordelen, maar dat alleen hij en het model precies weten hoe de foto’s tot stand zijn gekomen. ,,Sommige foto’s vond ik eerst wel kunnen en later niet meer, en omgekeerd. Ik merk wel dat ik nu moet oppassen. Omdat deze serie een succes is, bestaat het gevaar dat ik mijn grens verschuif. Ik moet niet gaan denken dat zomaar alles kan en mag.”

Donderdag licht Jan Hoek om 19.30 uur zijn werk toe in de exporuimte in Foam. Zijn werk is van 14 tot en met 17 maart ook te zien op kunstbeurs Unfair Amsterdam.

Sommige modellen wilden op de foto in ruil voor seks

KADER: Wie is Jan Hoek?

Jan Hoek (29) woont in Amsterdam en groeide op in Utrecht. Hij studeerde in 2012 af aan de Rietveld Academie. Zijn werk verscheen in onder andere Vice Magazine en FOAM Magazine en hij verkocht het op de Unseen Photo Fair en bij Galerie Ron Mandos. Naast fotograaf is Jan Hoek schrijver. Hij was hoofdredacteur bij weblog Spunk, schreef voor nrc.next en NRC Handelsblad en publiceerde in 2005 samen met nrc.next-columnist Renske de Greef het boek Ja/Nee.